W debacie publicznej, komunikacji politycznej i świecie organizacji coraz częściej słyszymy o wartościach. Mówi się o wolności, bezpieczeństwie, odpowiedzialności, rodzinie, szacunku czy zaufaniu. Wartości pojawiają się w programach politycznych, strategiach marek, dokumentach organizacyjnych i wystąpieniach liderów.
Można odnieść wrażenie, że żyjemy w czasach szczególnego zainteresowania wartościami.
Jednocześnie coraz częściej pojawia się poczucie, że słowa te tracą swoją siłę oddziaływania. Im częściej są wypowiadane, tym rzadziej poruszają odbiorców. Nie budują zaufania. Nie tworzą wspólnoty. Nie stają się źródłem identyfikacji.
Powstaje więc pytanie: dlaczego?
Najczęściej odpowiedzi szuka się w jakości komunikacji, poziomie zaufania społecznego lub zmęczeniu odbiorców przekazami marketingowymi i politycznymi. Możliwe jednak, że źródło problemu znajduje się znacznie głębiej.
Podstawowym błędem w rozumieniu języka wartości jest utożsamianie go z mówieniem o wartościach.
Tymczasem język wartości nie jest mówieniem o wartościach. Jest mówieniem o wszystkim innym ze środka tej wartości.
To rozróżnienie może wydawać się subtelne, ale w rzeczywistości prowadzi do całkowicie odmiennego rozumienia komunikacji.
Mówienie o wartościach polega na ich deklarowaniu. W takim ujęciu wartość staje się tematem komunikatu. Pojawia się jako hasło, cel lub obietnica. Mówimy o bezpieczeństwie, o rodzinie, o pokoju, o odpowiedzialności.
Mówienie językiem wartości oznacza natomiast, że sama wartość staje się punktem odniesienia, z którego obserwujemy i opisujemy rzeczywistość. Nie jest już przedmiotem wypowiedzi. Staje się perspektywą, z której wypowiedź powstaje.
To dlatego można przez godzinę mówić o pokoju i nie wypowiedzieć ani jednego zdania językiem pokoju. Można również nie użyć słowa „pokój” ani razu, a mimo to komunikować się w sposób głęboko zakorzeniony w tej wartości.
Między deklaracją a doświadczeniem
Przykładem może być często spotykane w przestrzeni publicznej sformułowanie „będziemy walczyć o pokój”.
W zdaniu tym pojawia się wartość pokoju. Nie oznacza to jednak, że komunikat został wypowiedziany językiem pokoju. Wręcz przeciwnie. Konstrukcja oparta jest na języku walki, konfliktu i konfrontacji. Wartość staje się celem, natomiast język pozostaje zakorzeniony w zupełnie innym sposobie postrzegania świata.
Właśnie dlatego samo użycie określonych słów nie wystarcza do komunikowania wartości. Wartości nie ujawniają się w deklaracjach. Ujawniają się w sposobie opisywania rzeczywistości.
Deklaracja informuje o wartości. Język wartości pozwala jej doświadczyć.
Ta różnica pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego tak wiele współczesnych komunikatów pozostawia odbiorców obojętnymi. Nie dlatego, że dotyczą nieważnych tematów. Nie dlatego, że ludzie przestali wierzyć w wartości. Problem polega na tym, że komunikaty te najczęściej pozostają na poziomie deklaracji. I choć odbiorca bardzo rzadko analizuje ten proces świadomie. Nie rozkłada komunikatu na części pierwsze. Nie prowadzi szczegółowej analizy językowej. Mimo to intuicyjnie rozpoznaje różnicę między wartością rzeczywiście obecną w komunikacji a wartością, która została jedynie nazwana.
Wartość jako soczewka rzeczywistości
W tym miejscu pojawia się kolejne istotne pytanie. Skąd właściwie bierze się język wartości? W dominującym modelu myślenia o komunikacji zakłada się często, że język jest narzędziem, którym można dowolnie zarządzać. Wystarczy dobrać odpowiednie słowa, stworzyć właściwą narrację i zaprojektować skuteczny przekaz. Perspektywa języka wartości prowadzi jednak do odmiennego wniosku.
Język wartości nie jest techniką komunikacyjną. Nie jest zestawem zwrotów. Nie jest metodą wpływu. Nie jest również formą manipulacji. Jest naturalną konsekwencją rzeczywiście przeżywanej wartości.
Dopiero wtedy, gdy wartość staje się częścią obecności człowieka, zaczyna spontanicznie wyrażać się również w jego języku.
Nie dzieje się to na poziomie deklaracji. Dzieje się na poziomie sposobu patrzenia na świat. To właśnie dlatego wartość nie może zostać sprowadzona do pojedynczego słowa. Dobrym przykładem jest rodzina.
Samo słowo „rodzina” nie stanowi jeszcze wartości. Dla różnych osób może oznaczać zupełnie odmienne doświadczenia, priorytety i sposoby rozumienia relacji. Dopiero określone rozumienie rodziny staje się wartością zdolną organizować sposób postrzegania rzeczywistości. A kiedy tak się dzieje, człowiek zaczyna mówić językiem tej wartości również wtedy, gdy nie mówi bezpośrednio o rodzinie.
To jedna z najważniejszych cech języka wartości. Wartość nie ogranicza się do obszaru, którego pozornie dotyczy. Staje się soczewką, przez którą opisywana jest rzeczywistość jako całość. Jeżeli rodzina jest rzeczywiście jedną z centralnych wartości człowieka, zaczyna ona wpływać nie tylko na sposób mówienia o relacjach rodzinnych. Wpływa również na sposób mówienia o gospodarce, edukacji, przedsiębiorczości, państwie czy wspólnocie.
Można na przykład mówić o "zapewnieniu rentowności narodowego przewoźnika". Jest to komunikat poprawny, logiczny i precyzyjny. Można jednak opisać ten sam proces jako "zabezpieczenie bytu rodzimej firmy".
Na poziomie faktów mówimy o podobnym zjawisku. Na poziomie znaczeń dzieje się jednak coś zupełnie innego. W pierwszym przypadku odbiorca otrzymuje informację. W drugim otrzymuje obraz rzeczywistości zakorzeniony w określonym systemie wartości.
To właśnie dlatego język wartości działa na poziomie głębszym niż deklaracje. Nie mówi odbiorcy, co powinien uznać za ważne. Pokazuje świat tak, jak wygląda on z perspektywy określonej wartości.
Sylwia Patrycja Madejska
założycielka IVI Institute
Ciąg dalszy w części II.
